OKOWO ẸRÚ ṢÍṢE NILẸ ADÚLÁWÒ ÀTI ÌHÀ TÁWỌN ÒYÌNBÓ KOSI

*Pe Arike’s and More gẹgẹ bi alase oúnjẹ ìgbàlódé fún òde àríyá rẹ*

“Ẹni àkọ́kọ́ tí wọ́n ta ní ẹrú ní ilẹ̀ tí a ń pè ní Nàìjíríà lónìí, kìí ṣe oyinbo ló di i. Aládùúgbò rẹ̀ ló mú un, ìgbìmọ̀ àdúgbò rẹ ló dájọ́ rẹ̀, oníṣòwò àdúgbò rẹ ló tà á, wọ́n sì gbé e lọ sí isalẹ odò pípẹ́ kí ọkọ̀ Pọtugali kan tó dé. Oyinbo dé, ó bá ètò tí ń ṣiṣẹ́ tẹ́lẹ̀. Ohun tí wọ́n ṣe ni pé wọ́n rà á, wọ́n sọ di ilé-iṣẹ́, wọ́n sì kó lọ sí òkè òkun. Ẹbi pin. Ìtàn náà ju ohun tí ẹnikẹ́ni fẹ́ ẹ lè gbagbọ lọ.”

*Àwọn ẹrú tí wọn ń kó lọ sí òkè òkun ni etí òkun pẹlu awọn oyinbo*

KÍNNÍ ẸRÚ ṢÁÁJÚ FÍFI ṢE OKOOWO?

Ẹyà kaluku loni èdè àgbègbè tiwọn gẹ́gẹ́ bí Ọ̀rọ̀ Yorùbá ni a fi lè pé Eru, àwọn ẹ̀yà Igbo yóò pé ẹrù ni Ohu, àwọn ẹ̀yà Hausa náà yóò pé ẹrú ni Bawa, bẹẹ naa ni ẹ̀yà Ijaw àti Benin ní ọ̀rọ̀ fún ẹrú nítorí gbogbo àṣà Nàìjíríà ni ó ti máa ní irúfẹ́ ẹrú kan tẹ́lẹ̀ kí oyinbo tó dé láti fi ṣe okoowó rẹ̀.

ÌYÀTỌ̀ ŃLÁ WÀ:

Ẹrú Ilé (Domestic Slavery) ṣáájú oyinbo: Ẹrú wà nínú ilé, ó lè ni ohun-ini ní àwọn àṣà kan, ọmọ rẹ̀ lè di òmìnira, wọn lè wọ inú ìdílé lẹ́yìn ìran kan.

Ìtajà Ẹrú Trans-Atlantic: Oyinbo mú ìbéèrè ọjà tó pọ̀ jùlọ wá. Nígbà náà, ètò tí ó ti máa ń gba ènìyàn wọ inú àwùjọ di ètò tí ó ń gba ènìyàn jáde lọ sí òkè òkun.

*Àwọn èèyàn ti a ko leru tá fún àwọn òyìnbó*

Àwọn alábàáṣiṣẹ́pọ̀ Áfíríkà tí wọ́n ta ẹrú fún ọkọ̀ oyinbo kò s’ẹ̀dá ẹrú. Wọ́n yí ètò tí ó wà tẹ́lẹ̀ padà sí ohun tó burú jù. Ìyẹn kò dá wọn lẹ́bi mọ́, ó ń ṣàlàyé ipò wọn nìkan.

ÌBÉÈRÈ ORÍSUN IGBO: KÍNNÍ Ẹ̀RÍ GIDI SỌ

Ìròyìn tó ń tàn kálẹ̀ pé “Igbo jẹ́ ẹrú Igala, ẹrú Benin, tàbí oyinbo ló da wọn sí igbó” jẹ́ ọ̀rọ̀ tí a gbọ́dọ̀ wò pẹ̀lú ẹ̀rí, kìí ṣe ìtàn ẹnu nìkan.

*Ẹ̀rí Archaeology – Igbo-Ukwu:

Ní 1959 àti 1964, Thurstan Shaw rí àwọn ohun idẹ (bronze) tó ní ọgbọ́n tó ga jùlọ ní Igbo-Ukwu, Anambra. Radiocarbon sọ pé ó ti wà ní ọ̀rúndún kẹsàn-án AD. Isotope fihàn pé bàbà náà jẹ́ ti ibẹ̀ gan-an, kìí ṣe tí wọ́n kó wọlé. Àwọn tí ó ṣe é kìí ṣe ẹrú. Wọ́n jẹ́ àwọn alágbedẹ tó ga jùlọ ní Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà ní ọ̀rúndún kẹsàn-án, láti ipilẹ̀ ìjọba Nri.

*Ẹ̀rí Genetic:

Igbo ní Y-chromosome haplogroup E-M2 tó yapa ní nǹkan bí 39,300 ọdún sẹ́yìn. DNA wọn so wọn pọ̀ mọ́ àwọn akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ Áfíríkà àtijọ́. Àwọn irinṣẹ́ òkúta ní Ugwuele Uturu tí ó jẹ́ 8000 sí 3000 BC fi hàn pé ènìyàn wà ní ilẹ̀ Igbo láti ìbẹ̀rẹ̀ ìtàn.

*Ẹ̀rí Èdè (Linguistics):

Èdè Igbo yapa kúrò lọ́dọ̀ àwọn èdè ìbátan rẹ̀ tó súnmọ́ jùlọ bíi Igala, Idoma, Edo, àti Yorùbá ní nǹkan bí 5,000 sí 6,000 ọdún sẹ́yìn. Ènìyàn tí èdè rẹ̀ ti yapa fún 5,000 ọdún kò lè jẹ́ ẹrú àwọn tí èdè rẹ̀ yapa kúrò lọ́dọ̀ wọn. Ìbáramu Igbo àti Igala jẹ́ ìbáramu àbúrò, kìí ṣe olówó àti ẹrú.

*Aro: Nígbà Tí Igbo Tà Erú Ara Wọn

Òtítọ́ tó korò ni pé Aro Confederacy, tí ó wà ní Arochukwu (Abia lónìí), láti 1640 títí di 1901-1902 tí Gẹ̀ẹ́sì fi pa á run, jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ẹgbẹ́ tó gbajúmọ̀ jùlọ àti tó burú jùlọ ní gbogbo Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà nípa títà ẹrú. Àti pé Igbo ni wọ́n.

Wọ́n lo Ibini Ukpabi (Long Juju) gẹ́gẹ́ bí ilé ẹjọ́ gíga jùlọ. Ẹni tí wọ́n dá lẹ́bi níbẹ̀ ni wọ́n ń ta lọ sí Bonny, Opobo, Calabar, Okrika, láti ibẹ̀ lọ sí ọkọ̀ oyinbo. Wọn kò ta àjèjì nìkan. Wọn ta Igbo mìíràn. Wọn kọ́ àwọn ibùdó ìṣòwò kárí Gúúsù-Ìlà-Oòrùn Nàìjíríà, Cameroon, títí dé Gabon.

Ìtàn Aro fi hàn pé Igbo jẹ́ olùfaragba ní ẹgbẹ́ kan, olùṣiṣẹ́ ní ẹgbẹ́ mìíràn. Èyí kìí ṣe ti Igbo nìkan. Dahomey ta Ketu, Benin lo ẹrú ní ààfin, ogun Yorùbá ọ̀rúndún 19th mú ẹgbẹẹgbẹ̀rún Yorùbá tí Ijebu àti Eko ta.

ÌRÒYÌN ÌṢÁÁJÚ:

Taani ń ṣe ìjọba lọwọlọwọ bẹẹni taani ń tà tẹtẹ òṣèlú bayi lorilẹ-ede Nàìjíríà bí ètò ìdìbò gbogboogbo lọdun 2027 ṣe kú sí dẹdẹ….

Fún ìgbáradì ètò ìdìbò, eyii ni òun ti ajo eleto idibo INEC ṣe láti jẹ ki awọn abarapá ó lè láǹfààní láti dibo…

*Ìjọba Olóṣèlú Kò Sí Ọba Kìí Ṣe Àìsílẹ̀ Olaju

Ẹ̀sùn pé Igbo kò ní ìjọba àárin, pé wọ́n jẹ́ oníjàgídíjàgan nítorí pé wọ́n jẹ́ ẹrú tí wọ́n da sí igbó, jẹ́ anthropology ti amunisin Gẹ̀ẹ́sì tí wọ́n fi aṣọ Áfíríkà wọ.

Ètò olóṣèlú republican ti Igbo – àpérò abúlé, ẹgbẹ́ ọjọ́-orí, ẹgbẹ́ oyè, àti ètò ìdájọ́ oracle – jẹ́ ètò ìjọba tó péye, kìí ṣe àìsí ìjọba. Àìsí ọba kìí ṣe àìsí olaju. Ó jẹ́ àṣàyàn olaju mìíràn, èyí tí ó mú kí iye ènìyàn pọ̀ sí i jùlọ ní Áfíríkà onígbó, tí ó sì mú àṣà idẹ Igbo-Ukwu wá.

Orúkọ “oníjàgídíjàgan” tí wọ́n fi ń pe Igbo jẹ́ orúkọ àwọn ènìyàn tí gbogbo ẹgbẹ́ títà ẹrú ń wá – Aro láti inú, Efik àti Ijaw láti etíkun, Benin láti ìwọ̀-oòrùn – tí wọ́n sì ní láti ṣe ààbò ara wọn fún 500 ọdún. Ìwà tí àlábàágbè rẹ̀ kà sí ìjàgídíjàgan ni ìwà tí ẹrú kọ́ gẹ́gẹ́ bí ohun èlò ìwàláàyè.

Ìparí

Ẹ̀rí archaeology, genetics, àti linguistics – 5,000 ọdún ìyapa èdè, 39,000 ọdún ìbátan ẹ̀jẹ̀, idẹ ọ̀rúndún kẹsàn-án láìsí àkójọpọ̀ láti òkèèrè, iṣẹ́ ènìyàn láti 8000 BC – kò jẹ́ kí ìtàn ẹnu ti àwọn aládùúgbò borí.

Ohun tí ìtàn kíkún fi hàn ni pé Igbo jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn olùgbé àtijọ́ jùlọ tí ó wà ní ilé wọn ní gbogbo Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà. Wọ́n kọ́ olaju tó ní ọgbọ́n gíga láìsí ọba àárin nítorí pé àyíká wọn àti ìmọ̀-ọgbọ́n òṣèlú wọn sọ pé àárin kò pọndandan. Wọ́n jẹ́ ẹni tí ìtajà ẹrú fojúsùn púpọ̀ nítorí pé ìtúká ìjọba wọn mú kí wọ́n rọrùn láti kọlu. Nínú àìlera yẹn, wọ́n tún mú Aro wá, ọ̀kan nínú àwọn ẹgbẹ́ títà ẹrú tó ní ètò jùlọ.

Èyí kìí ṣe ìtàn àwọn ènìyàn ẹrú. Ó jẹ́ ìtàn àwọn ènìyàn tí wọ́n lo ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún nínú àyíká iṣowo tó burú jùlọ nínú ìtàn ènìyàn, tí wọ́n sì jáde kúrò nínú rẹ̀ tí wọ́n ṣì jẹ́ ara wọn pátápátá, tí wọ́n ń sọ èdè tiwọn, tí wọ́n ń tọ́jú ìmọ̀-ọgbọ́n òṣèlú tiwọn.

Eru jẹ́ ọ̀rọ̀ àtijọ́. Ohun tí ó ń pè ní ìgbàgbọ́ tó jin ju ẹnikẹ́ni tí ó pẹ́ dé láti dá a.

Ire ooo – Ire Kabiti

Fún OJB News Yorùbá – Ẹ̀ka Ìtàn | OJB Media Hub – ojbmediashub.com.ng